Bugünkü konumuz Genetiği değiştirilmiş gıdalar kullanılmalı mı. Vut olarak bu başlığı yakından incelemeye başlıyoruz.
Genetiği Değiştirilmiş Gıdalar Kullanılmalı mı?
Bir sofrada duran domatese bakarken şu soruyu sormak tuhaf gelebilir: “Bu yiyecek yalnızca karnımı mı doyuruyor, yoksa doğayla kurduğum ilişkinin nasıl olması gerektiğini de mi anlatıyor?” Bir başka soru daha rahatsız edici olabilir: Bir canlıyı değiştirebilecek bilgiye sahip olmak, onu değiştirmeye hakkımız olduğu anlamına gelir mi?
Genetiği değiştirilmiş (GD) gıdalar tartışması tam da burada felsefeye ihtiyaç duyar. Çünkü mesele yalnızca bir ürünün güvenli olup olmadığı değildir. Etik, “Ne yapmalıyız?”; epistemoloji, “Neyi, nasıl biliyoruz?”; ontoloji ise “Doğada değiştirdiğimiz şey gerçekte nedir?” sorularını gündeme getirir. Güncel literatür de tartışmanın yalnızca bilimsel risklerden değil, değer çatışmalarından beslendiğini vurgular. OUP Academic+1
1. Etik Perspektif: Fayda mı, Sınır mı?
Genetiği değiştirilmiş gıdalar; zararlılara dayanıklılık, besin değerinin artırılması veya tarımsal verimlilik gibi amaçlarla geliştirilebilir. Bu nedenle meseleye yalnızca “doğaya müdahale” açısından bakmak eksik kalabilir.
Faydacı bakış: Daha çok insanın yararı
Jeremy Bentham ve John Stuart Mill’in faydacılığı açısından temel soru şudur: Bir uygulama toplamda daha fazla iyilik ve daha az acı üretiyor mu?
Eğer genetik teknoloji yetersiz beslenmeyi azaltıyor, ürün kaybını düşürüyor veya iklim baskısı altındaki tarımı destekliyorsa, faydacı yaklaşım bunu güçlü bir gerekçe olarak görebilir. Nitekim besin değeri geliştirilmiş GD ürünler üzerine etik çalışmalar, yarar, zarar, adalet ve özerklik arasında denge kurulması gerektiğini savunuyor. PubMed
Fakat faydacılığın rahatsız edici bir tarafı vardır: Büyük bir toplumsal fayda, küçük bir grubun zararını meşrulaştırabilir mi?
Kant ve özerklik: Tüketicinin hakkı
Kantçı etik açısından insanı yalnızca bir araç olarak kullanmamak önemlidir. Buradan gıda etiketleme meselesine uzanan güçlü bir soru çıkar: Tüketici ne yediğini bilme hakkına sahip değil midir?
Etiketleme yalnızca bilimsel bilgi vermek değil, bireyin kendi yaşamına ilişkin karar verme yetkisini korumak anlamına da gelebilir. Felsefi literatürde GD gıdaların etiketlenmesi tartışmasının önemli bir bölümünün özerklik ve tüketici seçimi etrafında şekillenmesi tesadüf değildir. OUP Academic+1
Hans Jonas ve sorumluluk
Hans Jonas’ın teknoloji etiği ise daha uzun vadeli düşünmeyi gerektirir. Bugünkü kararlarımız gelecekteki canlıların yaşam koşullarını etkileyebilir. Bu nedenle “Şu anda zarar gördü mü?” sorusu kadar “Geri dönüşü zor bir sonuç yaratıyor muyuz?” sorusu da önemlidir.
Burada etik ikilem belirginleşir:
– Açlığı azaltabilecek bir teknolojiyi gereksiz yere reddetmek sorumsuzluk mudur?
– Belirsiz sonuçları olan bir teknolojiyi yaygınlaştırmak sorumsuzluk mudur?
– Riskleri kim üstleniyor, faydaları kim elde ediyor?
Bu soruların cevapları yalnızca laboratuvarda bulunamaz.
2. Epistemoloji: Neyi Bildiğimizi Nasıl Biliyoruz?
GD tartışmasının en derin katmanlarından biri bilgi problemidir. Bir ürünün “güvenli” olduğunu söylemek ne demektir? Hiçbir riskin bulunmadığını mı, yoksa mevcut kanıtların kabul edilebilir düzeyde güven verdiğini mi?
Bilimsel risk değerlendirmesi ile belirsizlik ve bilgisizlik aynı şey değildir. Özellikle ekolojik sistemlerde gelecekteki sonuçları tam olarak öngörmek mümkün olmayabilir. Bu nedenle ihtiyat ilkesi, bilimsel bilgisizliğin nasıl yönetileceği sorusunu da beraberinde getirir. PubMed
Bilim mi, değerler mi?
Burada Karl Popper’ın eleştirel akılcılığı ile Thomas Kuhn’un bilimsel paradigmalar üzerine düşünceleri arasında ilginç bir bağlantı kurulabilir. Bilim bize kanıt sunar; fakat hangi riskin “kabul edilebilir” olduğuna karar vermek yalnızca bilimsel bir işlem değildir.
Çağdaş epistemoloji bu nedenle “epistemik risk” kavramına yöneliyor. Justin Biddle’ın GMO tartışması üzerine çalışması, anlaşmazlığı basitçe “bilim yanlıları” ve “bilim karşıtları” arasındaki cehalet savaşı olarak görmenin yetersiz olduğunu; farklı değerlerin hangi kanıtların ve risklerin önemli sayılacağını etkileyebildiğini savunuyor. Cambridge
Bu açıdan asıl soru belki de şudur:
“Kanıt yeterince güçlü” dediğimizde, yeterlilik ölçütünü kim belirliyor?
3. Ontoloji: “Doğal” Olan Gerçekten Nedir?
Ontoloji, varlığın ne olduğunu sorgular. GD gıda tartışmasında bunun karşılığı oldukça çarpıcıdır: Genetik olarak değiştirilmiş bir canlı, “doğal olmayan” bir varlık mıdır?
Aristoteles’ten itibaren doğa ile insan yapımı arasındaki ayrım felsefenin temel meselelerinden biridir. Ancak tarımın kendisi binlerce yıldır seçilim, melezleme ve evcilleştirme yoluyla canlıların özelliklerini değiştirmiştir. Bu nedenle “insan müdahalesi” tek başına GD teknolojisini ontolojik olarak benzersiz kılmayabilir. Felsefi gıda literatürü de tam olarak bu noktada “yeni”, “doğal” ve “besleyici” kavramlarının birbirinden ayrılması gerektiğini tartışır. OUP Academic+1
Fakat bu, bütün ontolojik kaygıları ortadan kaldırmaz.
Bir genin değiştirilmesi, yalnızca bir özelliği değiştirmek değil, insanın canlılar üzerindeki dönüştürücü gücünü artırmak anlamına gelebilir. Üstelik CRISPR gibi daha hassas gen düzenleme teknolojileri geliştikçe “müdahale edilebilir olan” ile “müdahale edilmemesi gereken” arasındaki sınır daha da tartışmalı hâle geliyor.
Sonuç: Mesele GDO’yu Sevmek ya da Sevmemek Değil
Genetiği değiştirilmiş gıdalar için bütün koşullarda geçerli basit bir “evet” veya “hayır” cevabı felsefi açıdan yetersiz kalır. Daha anlamlı yaklaşım, her uygulamayı amacı, riski, dağılımı, şeffaflığı ve geri döndürülebilirliği bakımından değerlendirmektir. Güncel felsefi çalışmalar da tartışmayı teknolojinin kendisinden çok, onun hangi değerler ve kurumlar tarafından nasıl kullanılacağına taşımaya çalışıyor. PubMed+1
Belki de sofradaki yiyeceğe bakarken asıl sorumuz “Genetiği değiştirilmiş mi?” olmamalıdır.
Kim değiştirdi? Neden değiştirdi? Bundan kim faydalanacak? Bedelini kim ödeyecek? Ve en önemlisi, bilmediğimiz şeyler karşısında ne kadar emin olma hakkımız var?
Çünkü bazen insanı en çok düşündüren şey, bir yiyeceğin genetiğinin değiştirilmiş olması değil; doğayı değiştirme gücümüz arttıkça, kendimizi değiştirmeden aynı kalıp kalamayacağımızdır.